Boĺaeń Siŕeś, 2019.

Te ień ožokovoń vaśenće peĺkssent́ Ińazoroś pačkoĺeś Talĺinn ošov, Finno-ugrań čitńeń t́eškstamotńes, konat jutit́ eŕva ie ožokovsto. T́evriśmesent́ (programmasont́) vasstńemat erźań d́iasporant́, esteń poĺit́iktńeń, eŕva kodat esteń lomańeń kurotńeń pŕavtost marto di žurnaĺistneń martojak.

Siŕeś Boĺaeń sajś peĺks konfeŕenćiań važod́emasont́, kona uĺńeś altaź t́emant́eń: – “Undoks raśketńe di keĺtńe globalĺeź pert́peĺkssent́. Terd́ematńe, paŕakčitńe di puŕgavtńematńe”.

Ińazoroś sajś peĺks d́iskusśiasont́, di jovtńeś eś arśematńed́e t́ečiń di siśkań erźa raśkeń t́evtńed́e. Meĺputomazonk Siŕeś Boĺaeń pškad́emazo essteń aud́itorianteń.

Čeheń nacijaś st́avtoźeĺ avoĺ ušoviise eĺi poĺit́ikavet́amoń talanso. Juroń keveks t́enze t́eevś pŕevešiń veśe viitńeń putomaś čeheń literaturnoi keĺent́ veĺmavtomant́en!      

Milan Kundera, čeheń śormad́ej

But́i miń čarkudsińek te sodaviks čeheń śermad́eent́ domka arsemant́ smust́enze-zemenze, śeste čarkudsińekkak – kosot undoksonzo śe problemant́, konasont́ nučk keršaź erźań raśkeś.

Erźatńe, koda čehtńejak, koda estnejak – Evropań kezeŕeń rasket́. Miń eźińek st́avto-t́ee imperijat. Mekevlang, miń lamo ška erińek imperijatńese, konat uĺńest́ st́avtoź langsonok apak t́erd́e «inžetńese». Minek mastoroś t́eeźeĺ vijse saeź modaks-kolońiaks, kuĺturanok naŕgaźeĺ. Vasence sortoń lomańeks uĺemg, mińeńek savś-eŕavś stuvtńems t́iŕiń keĺeńek di undoksonok. Eś pŕanok ureks a nevt́emga, mińeńek eŕavkšnoś ńevt́ems eś pŕanok ńet́ «inžeń» raśkeń lomańeks. Lamot eisteńek ezt́ ćid́ardo di tuśt́ reńegatoń kiava.

Impeŕiań čovori ińeved́sent́ a vajamga, Modamastor langsto a jomamga, ikeĺeńek  eŕamosont́ molićatńe kočkiź veikińe kadočiks vid́e kint́ – tiŕiń keĺtńeń vanstomant́-kastomant́ di sinst eŕavikseks – večkevikseks t́eemast. T́e kiś vet́iź tińk, est́eń di čeheń rasketńeń veĺmevtemas-keped́emas di vienzamos, eś t́iŕiń raskeń Kird́i Mastorso eŕamos. Miń, eŕźatńe, keńardtano večkeviks est di čeht, tink iźńamont́eń di śukuńatano mińeńek ĺezdamont́ kise.

T́eči eŕźatńeńeńgak pek eŕavi samaj śe «veśe intelektuaĺnoi viitneń putomaś», konadont́ kortaś Milan Kundera. Anśak t́e a t́eevića tev, but́i araś es nazionaĺhoi int́eĺegenciaś. Kosto saems t́eńek raskeń int́eĺegenciant́? Kuĺturań di sodamoviń centratńe: t́okš školatńe, sodamočiń akad́emiatńe, t́eatraś di kińematografoś, kuĺań sravtńemapeleń noldamokurotńe di redakciatńe te vasńajak śe lavśeś koso čači-kasi es nacionaĺnoi inteĺegenciaś! Anśak toso ičevi, ĺabavi di pańevi mińek eśeńek, erźa raskeń, nacionaĺnoi vannovksoś pert́peĺksent́ langs.

Samai t́ese arśit́ di kortńit́, t́okšmeĺtńed́e di karmavtomatńed́e konat ašt́it́ eŕźań nacionaĺnoi aigemant́ ikeĺe, korodovksted́e di sinst isnića kitńed́e. Net́ kadratńe anokstovit́ anśak eŕźań školasont́. Ist́amo tonavtjmań maksića školavtomont́ a t́eevit́ t́okšškolaś – uńiverśit́eteś, kuĺalopań redakciaś eĺi Ińealtimas noldamokuroś.

Meiś jomit́ finno-ugrań keĺtńe, vasńajak Pośsiań Federacijas sovavtoz modatńeń langso?

Basńajak, sinst a kasomast kuvalt. But́i keĺent́ anśak «vanstams»-son iomi. Keĺeś t́e aravtluv – śist́ema. T́e eŕića-polavtńevića aravtluvoś, konasont miń jovtńet́ano śed́e, meźe uli peŕkanok, eŕamosońek. Pert́peĺkseś polavtovi, kasi, sval tago mese odkstomi, di ńet́ polavtomatnes sval eŕavi keĺent́ reakźiazo.  Jutavtokšnića «Foĺkĺornoi fest́ivaĺtneń» luvoś maksi anśak vejkińe garant́ia – keĺen jomamont́eń.

Eno, kodat erźań keĺent́ t́evenze t́eči Mordovia Respubĺikasont́? Baška tonavtoma sistemasont́?

Jutaź pingeń veikseće ietńeste, śe «nurkińe demokrat́ian tundoń škastont́», eŕźań di mokšoń raśketńeń aigematńese uĺńeś anokstaź Mordovia Respubĺikant́ Konst́itućianzo. Śe Konst́itućiasont́ kird́ii keĺeks uĺńeśt́ kemekstaź kolmo kird́ii keĺt́: ruzoń, mokšoń di erzań. T́ed́e baška, Konst́itućiasont́ śermadoź karmavtoma Pŕavtvet́ikuront́eń: vanstoms di kastoms respubĺikasont́ eŕića raśketńeń keĺtńeń di kuĺturatńeń! Net́ karmavtomatńe t́ečiak tosko. Anśak koda tečiń eŕamosont́ eŕźań keĺeś putovi t́evs tonavtoma śist́emasont́?

Mordovia Respubĺikasont́, meĺeń informaciant́ kuvalt, eŕit́ kavksso śadt vete t́ožan lomant́. Ejstest erźatńed́e di mokšotńed́e – ńiĺeńgemeń proźent, ruztned́e – vetgemeń kolmo proćent, tatartned́e – vet́e proćent.

Śe iestent́ ŕespubĺikasont́ važodst́ śiśem t́okš tonavtoma kurot. Vejkesent́kak tonavtomaś eź moĺe erźań keĺse.

Erzań keĺsent́ tonavtomaś araśeĺ di araś školatńesejak. Arast́ školat, koso tonavtomań, tonavtomań-tŕamoń (vospitat́eĺnoj) t́evtńe moĺst́, vet́avtst́ erźań keĺse. Kosojak mat́emat́ikaś, fiźikaś, himiaś di ĺiat d́isćipĺinatńe a maksovit́ erźaks! Erzaks maksovit́ anśak erźań keĺeś di ĺiteraturaś, di t́ejak pokš kevkst́ema!

Se mińimumoś, kona a maksi stuvtoms t́iŕiń keĺent́ (targotstont́ – kolmo urokt) uĺi anśak vejkeraskeń veĺetńeń apokšket́ školatńese. Ńevt́emaks, Ot́ažveĺeń bujsent́, koso erićatńeń jutkso kemkavksovo vet́e proćentt – erźat.

Bueń ćentratńese, koso tonavtńit́ peĺest erźań ejkakštned́e, koeks-luvoks, erźań keĺent́eń ́ tonavtit́ targoń pert́ anśa vest́. Oštnese erźań keĺeś, śiśemće klasos, tonavtoma programmant́ vaŕiat́ivnoj peĺkssent́.

T́iŕiń keĺeń kočkamoś, ošoń školatńese – štapo-śakon javoĺavtoma. Malav eŕva školasont́, t́et́atńeń-avatńeń aravtit́ faktont́ ikeĺe: – śe klassont́, koso karmi tonavtńeme ejd́est, tonavtoma keĺeks karmi ruzont́eś.

Nama, ist́amo t́evtńeń marto, staka muems t́et́atavat, konat ušodit́ t́eń kise peĺkstńeme školań pŕavtneń marto, di karmit́ ašt́eme t́iŕiń keĺse tonavtoma meĺtopavtomant́ kise.

Ist́at karšo valt-st́akšnomat, paŕak, uĺeveĺt́ raskeń int́elĺigenćiant́ peĺd́e, anśak songak ĺepšt́aź rosśiań kird́ivient́ stalmosont́. Eź stuvtovo Vaśiĺij Bokin, erźań keĺeń tonavtićant́, kažoń tamašaś, źardo sonze panśest́ “Lotkavtoms genoćident́” pubĺikaćianzo kise.

Meĺeń rosśiań “Tonavtomado” fed́eraĺnoj zakonsont́ polavtomatńese mejĺe, erźań keĺeś d́e fakto jomavtiźe kird́ij, gosudarstvennoj statusont́ tonavtoma luvsont́. Mordoviań kird́ivieś snartńi jortomo pešt́avtpitńeń erźań keĺeń tonavtomant́ tonavtoma programmant́ pŕadoźt́eveń peĺkstent́. Śet́ školatńese, koso erźań keĺeś pŕadozt́even tonavtomaś moĺi fikt́ivnoiste, śeetste, targots ve čassto mik alamo. T́e, natoj a tonavtoma, t́e anśak kortamot erźań keĺd́ent́ targos vest́. Meźńeń t́e maksi garant́iant́? Ve jondo erźań keĺeń a sodamont́eń, a ĺia jondo, kird́ivieś sval mančeź jovtńi: – keĺa, vannodo, keĺenteń tonavst́, anśak sonze jomamoś t́e – «prirodnoi process»!

Zakontnese polavtomatńe vet́it avoĺ anśak školań programatńeste erźań keĺent́ eškematńes. Erzań keĺeń tonavtićatńe t́eevst́ a eŕavikseks. Natoi ve škasto kavto školava važod́iźatńe a purnit́ satiška čast iśt́a, koda sinst kollegatńe-tevjalgatńe, ruzoń keĺeń tonavtizatńeŚeks važod́emań kise pandomaśkak t́eńest śed́e viška. Ŕezuĺtatoks – erzań keĺeń tonavtićatńe polavtit́ profiĺest rusoń keĺeń tonavtiźaks, eĺi tuit́ školatńeste, tonavtoma t́evstent́. Meźe t́e nevt́i? Rosśiań kird́ivieś topavti anśak veike karmavtoma erźatńeń ruzijavtomań kisent́ –

erźań keĺeń tonavtiźatńeń profiĺest polavtomaś, eĺi tuemaś alamovgalti erzań int́eĺegenźiant́. T́ed́e baška, t́e ńevt́i školatńese tonavtniźatńeńeńgak, maksi ĺiaks a čaŕkod́eviźa signal – but́i moĺat tonavtńeme erźań keĺen učiteĺeks – kadovat važod́ema tarkavtomo.

Baška eŕavi jovtams śed́e, koda Rosśiań Fed́eraciaś, eći-sovi erźań keĺent́ vanstoma di kastoma t́event́ ejs. Mińeńek, di ĺia rasketńeńakt́ivistneńeńgak zakonthese korodoz latineń grafikant ́t́evsputomaś.

Nevt́emaks: – erzań kuĺalopaś, konań noldamozo pandovi kajavksoń pandićatneń źepste, a noldavi erźań lat́inńicaso. A meŕi, a maksi zakonoś. T́e pek kird́i, korodi, di a maksi kasoms mińek keĺtńeńeń. Ist́a vet́ams pŕant́ keĺtńeń marto a t́ev. Keĺeś t́e avoĺ poĺit́ikań partia, konań t́eči noldit́ kočkamotńes, vandi a noldit́ eĺi čerkstit́ registraziań rismestent́. T́e erii orgańizmaś. Kadik, ormav, anśak jalat́eke erij, erića. Źars eŕića?  But́i mińek raśkeń int́eĺegenziaś, sermadićatńe, śormad́ejtńe, tonavtićatne, raskeń akt́ivistne neit́ keĺeń vandičint́ lat́ineń grafikasont́-kadik uĺi ist́a! Moskovont́eń a mest́ karmavtoms mińeńek koda teńek śermadoms, lat́ińicaso, eĺi kiriĺicaso. Paŕak, lat́ińicaś a tuiak erźań melent́eń. Anśak ist́amo meĺspramoś uleze anśak erźatńeń. Avoĺ moskovoń činovńiktńeń.

But́i purnams veis, eś keĺse tonavtńema meĺtopavtomań t́evsnoldamoń kevkst́emań kompĺeksent́, ĺiśi vana meze. Rosśiań Federaziań konstitućijaś, di raśkeń respubĺikatńeń konst́ituziatńe maksit́ garant́ia mińek rasketńeń di ruzoń raśkent́ veikeksčint́eń. Meze ńevti eŕamoś? Mińek raśketńeń «nacionaĺnoit́ di kuĺturnoit́ eŕavikstnes meĺtopavtomaś» t́eińgavtoź foĺkloroń fest́ivaĺeń iutavtoma keskavks, konatńese min moratono li kištt́ano raśkeń oršamopeĺtńese. Anśak miń javoĺavttano minek eŕamoń kevst́ematńed́e, veisend́avttano kurotńes, minek meĺtopavtomatńeń idemga- mińek ńeike javoĺavtit́ «ekstremisteks», eĺi «ombomastoroń agenteks». Iśt́amo t́eveś ašt́i avoĺ anśak Mordoviaso, avoĺ anśak Bokin Vaśiĺień marto. Ist́a, veśe Ravoń-Uraloń respubĺikatńese. Sudoń vet́it́eveś panśeś, di ńeigak panśi poĺit́iktneń, raśkeń akt́ivistńeń, sermadićatńeń di ińesodićatńeń, konatńeń iutkso Fauzia Bairamova, Rafis Kaapov, Ilĺe Ivanov, Naiĺ Nabibulĺin, Faiĺ Alsinov, Batirhan Agzamov, Laid Šemjer.        

Moskovoś eŕazasto anoksti «erźań kevkst́emań anśak muzejse eŕamos». Jutit́ kemeńska, keveteška iet́, di Moskovont́eń a karmi eŕavamo vešńems čumoń noldamo tuvtalt. Son karmi apak peĺe meŕeme, keĺa erźań školatńe a eŕavit́! Araś kińeń tonavtńems ejsest di tonavtomskak a kińeń!

Kodat mon ńean t́e śituaćiastont́ ĺiśemat?

Vasenzeks, eŕavi veśe viiseńek ajgems śed́e vasov śe čint́, źardo erźań keĺeś gaigsti meeĺced́e. Erźatńeń eŕavi kirdevems śe čint́ vids, źardo Rosśiań Federaćiaś lotki lovomo rosśiaso eŕića avtohtonoń raśketńeń di respubĺikatńeń meĺeń kolića aparo jožoń kandizćaks. Źardo miń važodevttano zakonoń koŕas, panžado, koda vadŕa eŕamokojse eŕića, demokrat́iaso erića mastortńese – miń pešt́asińek eŕij smustśe «lomań meĺtopavtomat» valśuimavksont́.

Teń turtov uĺit́ ĺeźevks veśe erźań eŕazačitńe, akt́ivčitńe, konat jont erźań keĺeń vanstomant́eń di kastomant́eń.

Meźe t́eeź Ukrainaso erźań diasporasont́ meeĺće škatńeste?

  • Noldaź Dmitrii Taganovoń erźań poetent́ «Śed́ejse tarka» kńigazo. Noldaźeĺ komśńiĺee erźań poteen «Erźań Valske» valmoroń pusmoś. Eŕva noldamosont́ uĺńest́ t́oža di kavto śadt kńigat. Sin uĺńest́ javšeź erśatńeń iutkso pitńeń apak pando.
  • Erźan val kurosont́, koso mon ašt́an pŕavtvetiźakś, miń śiśemkst́ teškstińek Kiev ošso Erźan keĺent́ čint́. Te uĺńest́ ĺiteraturań lovnomat, kozon sakšnośt́ erźatńe Ukraina mastorstont́. Sakšnost́ inžet́ Rosśiastojak. Veśemede purnavkšnost́ śadodo lamo lomant́.
  • Monś śermadiń ńiĺeńgemeńška morot di valmorot. Konat-konat eistest, ńevt́emas «Kalmaź Lectńema» valmoroś, uĺńest́ sermadoź profesśiinoit́ gait́ śermadomań studijatńese. Źaria morot śermadoź avtoroń moroluvso: «Timoń Verańeń.Tundo», vaśenće erźan vaĺsoś, «Vergiz moro», «Čiŕe jutkso», «Pejd́ema nuŕkamorot» di śed́etovgak.
  • Śormadoś zńaria sodamoči kandića vid́iot erźań keĺse di ĺia raśkeń keĺse subtitratneń marto. Ńevt́emaks «Tjušt́ań pškad́ema» vid́eoś. Sin jovtńit́ erźań koitńed́e di ilatńed́e.
  • Noldaź podkastoń śeŕia, koso mon erźaks iovtńan raśkejutkoń polit́ikasont́ kuĺatńed́e di t́evtńed́e. Vasenzćed́e erźaks gaińest́ kuĺatńe modamastoroń ekonomikań tendeźiatńed́e, tort́ingeń konfĺiktńed́e Śiŕiaso di Irakso, Veńessuelaso kriźistent́, modamastoront́ lembelgadomont́ di astronomijasont́ odt naukań panžomatńed́e.
  • Eś jarmak langs, Posśiań erźatńeń marto, profeśionaĺnoi gait́śormadomań stud́iaso uĺńeś noldaź AĺeksandrT́ikšakinen «Urozket́» pusmonzo kuvalt aud́iokńigaś.

Ombozed́e, mińeńek eŕavi modaraśkejutkoń kurotńeń, kužotńeń di veiseńd́avkstneń peĺde ĺezkseś, keĺei ńežed́emas-kird́emaś. Mińeńek eŕavi veise karmavtoms Rosśiań Fed́erazijant́ topavtomo veśe sonze raśkeutkoń altaź t́evtńeń di kird́evems t́enze eś konst́ituźijasont́ kemekstaź karmavtomatńes. Finneń-ugrań Rosśiaso eŕića rasketńe ašt́it́ Rosśiań, t́ekšmeĺeks putoź asśimiĺaziant́ poĺit́ikant́ karšo. Miń kird́evtt́ano. Mińek araś meĺeńek kuloms set́meste di azdaviksste. Miń anoktano putoms di maksoms pokš pitńe eś raśketńeń idemant́ kise, eś mastorso azoroks uĺems meĺtopavtomant́ reaĺizaćianzo kise. Aĺbert Razin ńevt́iźe teń veśe mastortńeńeń, veśe raśketńeńeń.

Mon pškad́an est́eń raśkent́eń: – ĺezdado mińeńek, ńežed́emiź, kadik anśak jovtaź meĺse, keme valso. Kulovti avoĺ toloś- čavi lomańeń valkameĺeś!